آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٨ - معرفى ترجمه اى ارزشمند از شعب الايمان بيهقى - ساغروانيان سيد جليل

معرفى ترجمه اى ارزشمند از شعب الايمان بيهقى
ساغروانيان سيد جليل


ابوبكر احمد بن حسين بن على بن عبدالله بن موسى البيهقى الخروجردى در شعبان ٣٨٤ق در خروجرد (ناحيه اى از بيهق) به دنيا آمد و در جمادى الاولى ٤٥٨ق وفات يافت. آن طور كه از آثار اين بزرگمرد برمى آيد او را بايد يكى از برپادارندگان سنت نبوى دانست. او در ميان دانشمندان چهارم و پنجم ق داراى شخصيت علمى والا و كم نظير بوده است.
يكى از آثار پر ارزش او كتاب شعب الايمان است, كتابى كه مى توان آن را در زمينه ادبيات اخلاقى اصحاب حديث جاى داد. اين اثر مجموعه اى است با موضوع محورى ايمان و با دو رويكرد اعتقادى و اخلاقى كه پس از كتاب السنن الكبرى تأثيرگذارترين اثر بيهقى است. بيهقى اين كتاب را بر شيوه كتاب منهاج فى شعب الايمان اثر حسين بن حسن حليمى (٤٠٣م) در بيان شاخه هاى ايمان نوشته است. اساس اين كتاب بر مبناى حديثى از رسول خدا(ص) است.
از اين كتاب دو چاپ به دست من رسيد. يكى دوره نُه جلدى چاپ بيروت است كه دو جلد آخر شامل فهارس كتاب مى شود و به كوشش محمد سعيد بن بسيونى زغلول در سال ١٤١٠ق به چاپ رسيده است. اين چاپ بهترين چاپى است كه تاكنون از كتاب شعب الايمان بيهقى شده است.
چاپ ديگر اين كتاب با عنوان الجامع لشعب الايمان در سه مجلد در مطبعه العزيزيه حيدرآباد هند به كوشش الحافظ عزيزبيگ القادرى النقشبندى به چاپ رسيده است, هر دو چاپ١ به زبان عربى است.
اهميت كتاب شعب الايمان سبب گرديده چندين خلاصه از اين كتاب تهيه شود. خلاصه اى از آن را شخصى به نام سراج الدين ابوحفص عمر قزوينى فراهم آورده است كه مورد نظر مترجم كتاب به فارسى بوده است.
مترجم اين كتاب فردى زاهد و وارسته به نام محمد بن عبدالله بن محمد الايجى بوده است, ترجمه او در كتابخانه آستان قدس رضوى نگهدارى مى شود و ما به تصيح آن پرداخته ايم.
محمد بن عبدالله بن محمد الايجى از جمله علماى منطقه فارس بوده كه در مقدمه و خاتمه ترجمه اش مطالبى را نقل مى كند كه براى تحليل بيشتر اين ترجمه و انگيزه هاى مترجم در اينجا نقل مى گردد. محمد الايجى در مقدمه ترجمه اش آورده است:
(اكنون مصنف اين حروف خاك قدم هاى متابعان سنت اگر قبولش كنند محمد بن عبدالله بن محمد الايجى … به التماس بعضى از برادران دينى شروع خواهد كرد به زبان فارسى در بيان تفصيل شعب الايمان كه شيخ امام عالم عامل محدث سراج الدين ابوحفص عمر قزوينى از تصنيف امام ابوبكر بيهقي… در خاطر چنان است كه در تبيين و ايضاح كوشد و در بيشتر شعب بعضى از ادله بر آن زيادت كند و بعضى از فوايد و نفايس و قواعد اسلاميه كه از تصنيفات ائمه معلوم كرده يا از زبان استادان دين دار استفاده كرده, بنويسد و در اول و آخر آن مقدمتى و خاتمتى نبشته شود ـ ان شاءالله تعالى ـ و اميد به فضل الله تعالى چنان است كه تمام شود ـ ان شاءالله تعالى ـ و جمع كننده و خواننده و نويسنده و شنونده را از آن فايده دينيه حاصل آيد).
همچنين مترجم در خاتمه اى كه به اصل كتاب افزوده است نوشته كه (و هر حديث كه درين كتاب ياد كرده شد, همه از آنها است كه امامان حديث(ره) در دواوين اسلام آورده اند…. اگرچه مصنف كتاب به انواع مقصر است اما چون تبليغ احكام شرع مطهر واجب است و مردم بسيار درين ولايت هاى ما از بيشتر قاعدت هاى مسلمانى غافل اند اين كتاب در بيان شعب ايمان نبشته شد و بيشتر آيات و احاديث كه به ذكر آن خود را مشرف و اين كتاب را مزين گردانيديم, ترجمه آن يادكرده شد تا فارسى زبانان آن را بخوانند و بعضى از قواعد اسلاميه و امهات مسائل شريفه از آن معلوم كنند و سبب رغبت ايشان گردد در طلب باقى كه از آن ناگزير است و اميد به فضل عظيم الله تعالى و رحمة واسعه او چنان است كه خوانندگان اين كتاب از خواندن آن منفعت تمام يابند…).
با مطالعه اين مقدمه و مؤخره مى توان دريافت كه محمد ايجى اين ترجمه را بنا به درخواست برادران دينى اش فراهم كرده است, ديگر اينكه ترجمه اش را بر مبناى خلاصه اى كه سراج الدين ابوخفص عمر قزوينى از شعب الايمان بيهقى فراهم آورده است, گذاشته است و اينكه در دوره مترجم و در منطقه زيستى او فارسى زبانان از احكام اسلامى و قواعد آن غافل مانده اند.
اين ترجمه به شماره١٧٠٧ در كتابخانه آستان قدس رضوى نگهدارى مى شود و اين گونه فهرست شده است كه نادرشاه در سال ١١٤٥ آن را وقف كرده است. اين ترجمه نسخه اى كامل است كه مؤلف آن را به اشتباه در فهرست لاهيجى نوشته اند و سال تحرير آن ٨٨٥ ثبت شده است. نسخه داراى ترقيمه اى به اين صورت است: (حق تعالى بر آن كس رحمت كناد كه چون اين كتاب بخواند بر نويسنده اين كتاب دعائى فرمايد تا ايمانى تمام و حلاوتى طاعت كرامت فرمايد, ان شاءالله تعالى و تقدس, تحريراً فى رابع عشر شهر شوال٨٨٥).
چندين مهر و نوشته در صفحات بدرقه و ظهر و پايان نسخه وجود دارد كه از مهمترين آنها نوشته زير است: (جلد مذكور از جمله هفتصد جلد كتاب وقفى ملكان سليمان شأن, والى والا شأن خراسان از دارالسلطنه اصفهان ارسال اين استان فيض نشان نموده اند به تاريخ شهر ١١٤٥).
از ويژگى هاى بارز اين نسخه آن است كه با نسخه ديگرى مقابله شده است و با تلاشى كه صورت گرفت متأسفانه نسخه ديگرى از اين ترجمه به دست نيامد. فرد مقابله كننده در حاشيه نسخه با رمز (خ) تفاوت ها و افتادگى هاى نسخه را در مقابله با نسخه اى ديگر ضبط كرده است كه در هنگام تصحيح اين ترجمه اين موارد را در زيرنويس ها منعكس كرده ايم.
از ويژگى هاى ديگر اين نسخه آن است كه گذشته از اعراب گذارى آيات و احاديث, كلمات فارسى بسيارى را مشكول كرده است كه از نظر چگونگى تلفظ كلمات حائز اهميت است.
نكته ديگر اينكه كاتب در حواشى نسخه گاه از تركيب (بلغ المقابله) استفاده مى كند; كاتب در جاهايى كه از كتابت نسخه باز مى ايستاده از اين تركيب استفاده مى كرده است.
نكته ديگر در اين نسخه كاربرد حرف اضافه مفتوح (به) است و اين شايد نشان دهنده گونه زبانى خاصى باشد كه در آن منطقه رواج داشته است.
هنگام كتابت نسخه سعى شده تمامى ويژگى هاى رسم الخطى نسخه ثبت شود تا محققينى كه در زمينه رسم الخط فارسى و تبديلات آوايى و تاريخ تغييرات و تحولات آنها و چگونگى ثبت اصوات در زبان فارسى تحقيق مى كنند, بتوانند بهره گيرند. به نظر رسيد كه امروزى ساختن تمامى ويژگى هاى رسم الخطى باعث از بين رفتن ارزش هاى نسخه شناسى متن شود.
روش رسم الخط كتاب نشان مى دهد كه اين نسخه نمى تواند در تاريخى كه در ترقيمه آن وجود دارد نگارش يافته باشد, يعنى سال٨٨٥. بنابر رسم الخط, اين نسخه مى تواند حداكثر در نيمه دوم قرن هشتم نگارش يافته باشد و چنين رسم الخطى در قرن نهم به كار نمى رفته است, در ضمن خط نسخه نيز نسخ كهن است كه در قرن نهم خط فارسى به سوى نستعليق گرايش پيدا كرده است. تمامى ويژگى هاى رسم الخطى كتاب در مقدمه مصحح آمده است.
ابتدا تصوير ارائه شده از اين ترجمه را با اصل نسخه مقايسه كردم و اين عمل فوايد فراوانى به همراه داشت, از جمله اصلاح موارد ناخوانا, چون برخى آيات و بسيارى از احاديث كه در اصل نسخه با شنگرف نوشته شده بود در تصوير ارائه شده نامعلوم بودند.
ديگر اينكه در حاشيه نسخه مواردى ثبت شده كه فرد مقابله كننده آنها را متذكر شده است. در تصوير ارائه شده بسيارى از اين موارد منعكس نبود كه اين موارد تكميل شد. گفتنى است كه بر اثر صحافى و برشى كه صفحات خورده اند بسيارى از حواشى فرد مقابله كننده حذف شده كه اين موارد نيز با توجه به منابع و گاه با توجه به بافت جمله و مفهوم افزوده شد.
در هنگام مقابله تصوير نسخه با اصل نسخه متوجه شدم بسيارى از صفحات انتهايى نسخه جابه جا صحافى شده است كه اين موارد با توجه به موضوع بحث و ركابه ها به جاهاى اصلى خود منتقل شد. ضمن اين در كتابت نسخه شعبه هفتاد ويك و هفتاد ودو جابه جا نوشته شده اند كه براى حفظ تبويب كتاب هركدام به جاهاى اصلى برگردانده شدند.
چون از اين ترجمه تنها يك نسخه در فهارس وجود داشت كه تهيه شد و نسخه ديگرى از آن به دست نيامد ابتدا نسخه هاى چاپى كتاب شعب الايمان را بررسى كردم. ذكر شد دو چاپ از اين كتاب به دستم رسيد. ضمن اينكه اين دو چاپ را با يكديگر مقايسه كردم, ترجمه فارسى را نيز با اين دو چاپ از نظر شكلى و موضوعى نيز بررسيدم كه در مقدمه مصحح مى توان به آن دسترسى يافت.
از كتاب مختصر شعب الايمان نيز دو نسخه كه در كتابخانه حضرت آيت الله العظمى مرعشى نجفى وجود داشت به دستم رسيد. اين دو نسخه ضمن تطبيق با يكديگر با نسخه مترجم (الايجى) نيز مقايسه شد چون به گفته مترجم در ترجمه به تلخيص توجه داشته است.
در بررسى نسخه مترجم شعب الايمان بايد متذكر شد كه اين ترجمه از نظر شكلى با تفاوت هايى اندك شبيه شعب الايمان بيهقى است. محمد الايجى ابتدا در خطبه كتاب به بحث درباره حديث الايمان بضع و سبعون شعبة… مى پردازد و تمثيل هاى زيبايى را در باب ايمان ذكر مى نمايد.
در مقدمه نسخه نيز به بحث فرستادن رسول خدا(ص) براى راهنمايى بشر و بعد به تفسير ايمان از حضرت محمد مصطفى(ص) مى پردازد در آنچه حضرت با جبرئيل(ع) مطرح كرده اند.
بعد از مقدمه به ترتيب به طرح شعب مختلف ايمان (هفتاد وهفت شعبه) مى پردازد. بايد گفت مترجم در خطبه كتاب از خود ياد كرده است و اقرار مى كند كه از روى مختصرى كه قزوينى از كتاب شعب الايمان بيهقى فراهم آورده كتابش را تصنيف كرده است.
ناگفته نماند احاديث بسيارى در ترجمه وجود دارد كه در متن اصلى عربى كتاب شعب الايمان بيهقى به كار نرفته است, گذشته از اين احاديث فراوان ديگرى وجود دارد كه با آنچه در كتاب شعب الايمان بيهقى به كار رفته است, مطابقت ندارد. ضمناً احاديث بسيار ديگرى وجود دارد كه بيهقى آن حديث را در شعبه اى و محمد الايجى در شعبه ديگرى آن را به كار برده است. در تصحيح و مقايسه احاديث متن مترجم بيشتر از لوح فشرده معجم فقهى و چند لوح ديگر استفاده شده است. با استفاده از اين الواح منابعِ شيعه و سنى احاديث در زيرنويس ها آمده است.
مترجم بعد از بيان هفتاد وهفت شعبه ايمان در خاتمه كتاب به بيان معناى معجزه مى پردازد و سه حديث مسند را همراه با راويان آنها ذكر مى نمايد و ختم خاتمه كتابش را بر بيان بعضى از فضيلت هاى (ذكر) گذاشته است.
موضوع و مفادى كه در اين ترجمه وجود دارد از نظر مقدار و حجم مطالب و نوع آنها انطباق چندانى با كتاب مختصر شعب الايمان قزوينى و حتى كتاب شعب الايمان بيهقى ندارد. مشخص است آنچه را كه محمد الايجى طرح آن را براى مسلمين واجب مى ديده نقل كرده است.
او اهدافش و انگيزه هايش را از اين ترجمه در ابتداى كتاب توضيح داده است و به درستى توانسته است مجموعه اى فراهم آورد كه در زندگى اجتماعى و فردى هر مسلمان كارآمد و ثمربخش باشد. در اين ترجمه شاخصه هايى را طرح كرده كه يك فرد مسلمان بايد داراى آن باشد. اين كتاب مى تواند براى تمامى اسلام پژوهان, روان شناسان و جامعه شناسان و كليه متخصصين رشته هاى علوم تربيتى و دانشجويان رشته هاى علوم اسلامى و قرآنى همانند فقه و حديث, عرفان و اديان كارآمد باشد.